11 Eylül’den Geride Kalan Gerçekler ve Efsaneler

“Kontrol altına alınamayan bina yangınları olağandışı bir olaya yol açtı.” NIST’in başsoruşturmacısı Shyam Sunder, Ağustos 2008’deki basın toplantısında Dünya Ticaret Merkezi’nin (WTC 7) çöküşünü bu cümleyle özetledi. Bu cümlenin arkasında üç yıllık bir çalışma, binayı kolonlarına ve bağlantı noktalarına kadar bilgisayar ortamında yeniden kuran bir ekip vardı.

11 Eylül 2001 saldırılarının üzerinden tam 25 yıl geçti. O salı sabahı dört yolcu uçağı kaçırıldı; hedefler New York’taki Dünya Ticaret Merkezi, Washington yakınlarındaki Pentagon ve muhtemelen Washington’daki bir başka binaydı. Saldırılarda 2.977 kişi hayatını kaybetti; 19 hava korsanıyla birlikte toplam ölü sayısı 2.996 oldu. Saldırılar küresel siyaseti, istihbarat kurumlarının işleyişini, havacılık güvenliğini ve savaş politikalarını dönüştürdü. Belki en kalıcı etkisi ise internet çağının komplo kültürünü şekillendirmesi oldu.

O sabah

American Airlines 11 saat 08.46’da Kuzey Kule’ye, United Airlines 175 saat 09.03’te Güney Kule’ye çarptı. American Airlines 77 saat 09.37’de Pentagon’a daldı. United Airlines 93 ise yolcuların kokpite müdahale girişiminin ardından saat 10.03’te Pennsylvania’nın Shanksville kasabası yakınlarındaki bir tarlaya düştü. 11 Eylül Komisyonu raporuna göre bu uçaktaki yolcular, cep telefonları ve koltuk telefonlarıyla yaptıkları görüşmelerden diğer uçakların binalara çarptığını öğrenmiş, bunun üzerine harekete geçmişti.

Hava korsanlarının El Kaide bağlantısı Komisyon ve FBI tarafından ayrıntılı biçimde belgelendi. Daha tartışmalı olan soru, saldırının önlenebilir olup olmadığıydı. CIA ile FBI arasındaki bilgi paylaşımı zayıftı; bazı isimler kurumların dosyalarında zaten vardı, ancak parçaları birleştiren bir mekanizma işlemedi. Komisyon bunu kasıtlı bir göz yumma olarak değil, kurumsal bir kör nokta olarak tanımladı.

Kuleler nasıl çöktü

NIST’in İkiz Kuleler’e ilişkin nihai raporu NCSTAR 1, Eylül 2005’te yayımlandı. Ana rapor yaklaşık 250 sayfaydı; eşlik eden 42 ciltlik teknik ekle birlikte toplam hacim 10 bin sayfayı aştı. Çalışmayı Shyam Sunder yönetti; NIST personeli ve dış yüklenicilerden oluşan 200’den fazla kişi katkı verdi. Ekip, binadan tahliye edilenler ve ilk müdahale personeli dahil binden fazla kişiyle görüştü.

Vardıkları sonuç şöyle özetlenebilir: Uçak çarpması çevre ve çekirdek kolonlarının bir kısmını kesti, çelik üzerindeki yangın yalıtımını geniş alanlarda söktü. Ardından birden fazla katta aynı anda süren yangınlar çeliği ısıttı. Çelik erimedi; yaklaşık 1.500 derecede erir ve o günkü yangınlar en fazla 1.000 derece civarına ulaştı. Ancak çelik 600 derece civarında dayanımının yaklaşık yarısını kaybeder. Isınan döşeme kirişleri sarktı, çevre kolonlarını içeri doğru çekti ve yükü taşıyamayan kolonlar bükülünce üst katların ağırlığı alttaki katları ardışık olarak ezdi.

WTC 7: Uçak çarpmayan bina

Kompleksin hemen kuzeyinde, Vesey Caddesi’nin karşısında duran 47 katlı WTC 7’ye uçak çarpmadı. Binanın alt katlarında bir Con Edison trafo merkezi bulunuyordu. Kuzey Kule’nin çöküşü sırasında enkaz parçaları binanın güney cephesine hasar verdi ve çeşitli katlarda yangın başlattı. Binanın sprinkler sistemi, şehir suyu şebekesi çöktüğü için çalışmıyordu. Yangınlar yaklaşık yedi saat boyunca söndürülmeden yandı ve bina saat 17.20’de çöktü.

NIST’in bu binaya ayrılmış raporu NCSTAR 1A, Kasım 2008’de yayımlandı. Rapora göre çöküş 13. katta başladı. Isınan döşeme kirişleri genleşerek, 44 ve 79 numaralı kolonlar arasındaki A2001 kodlu ana kirişi oturduğu mesnetten itti. Kiriş desteğini kaybedince alttaki katlar 79 numaralı kolonun etrafında art arda çöktü ve bu kolon yanal desteğini kaybederek burkuldu. Ardından 80 ve 81 numaralı kolonlar da aynı akıbete uğradı. Binanın doğu tarafı içeriden boşaldı ve bu iç çöküş batıya doğru yayılarak tüm yapıyı aşağı çekti.

Çöküşten yaklaşık yedi saniye önce binanın doğu penthouse’u çatıya gömüldü. Bu an, o gün orada bulunan kameralar tarafından kaydedildi ve NIST tarafından da rapora alındı. Aynı görüntü iki farklı biçimde okunuyor. Kontrollü yıkım iddiasını savunanlar, binanın kendi ayak izine düzgün biçimde inmesini patlayıcı kanıtı olarak gösteriyor. NIST ise penthouse’un önce çökmesini, iç kolonların dış cepheden önce göçtüğünün doğrudan işareti olarak yorumluyor.

NIST raporunda çöküşü açıklamak için patlayıcıya ya da yakıt kaynaklı bir patlamaya gerek olmadığını yazdı. Ancak dikkat çekici bir nokta var: NIST, enkazda patlayıcı ya da termit kalıntısı testi yapmadı; gerekçe olarak böyle bir testi gerektirecek bir bulguya rastlanmamasını gösterdi. Ayrıca kurum, çöküş simülasyonlarında kullandığı bazı girdi ve çıktı dosyalarını bugün de kamuya açmıyor. 2009’da bir bilgi edinme talebine verdiği yanıtta bu verilerin yayımlanmasının “kamu güvenliğini tehlikeye atabileceğini” belirtti.

Rapora yönelik teknik itirazlar da var. 2012’de bağımsız bir yapı mühendisi, NIST’in 79 numaralı kolondaki kiriş mesnetinin genişliğini hatalı aldığını ileri sürdü. Raporda 11 inç yazıyordu, orijinal yapı çizimlerinde ise 12 inç görünüyordu. NIST bir düzeltme yayımlayarak hatayı kabul etti; ancak mesnet plakalarının ve diğer bağlantı ayrıntılarının dikkate alındığını, sonuçların değişmediğini savundu. 2020’de Alaska Üniversitesi Fairbanks’te tamamlanan ve bağımsız bir grup tarafından finanse edilen bir çalışma da yangının çöküşü açıklamadığı sonucuna vardı; bu çalışma ise hakemli bir dergide yayımlanmadı ve yapı mühendisliği camiasında geniş kabul görmedi.

Bu tartışmanın tamamen kapandığını söylemek doğru olmaz. Ancak tartışmanın iki tarafındaki kanıt türleri farklı. Bir tarafta ısı verisi, malzeme testleri ve kolon düzeyinde modelleme; diğer tarafta büyük ölçüde çöküş videolarının yorumu var. Teknik itirazların önemli kısmı da gizli bir yıkım iddiasından çok, modelleme hassasiyetiyle ilgili.

Tatbikat sabahı

NORAD, 11 Eylül sabahı “Vigilant Guardian” adlı yıllık tatbikatının ortasındaydı. Soğuk Savaş mantığıyla kurgulanan senaryo, Rusya’dan gelecek varsayımsal bir bombardıman uçağı saldırısına karşı komuta zincirini test ediyordu. New York’un Rome kasabasındaki Kuzeydoğu Hava Savunma Sektörü’nde (NEADS) görevli Teknik Çavuş Jeremy Powell, saat 08.37’de FAA’nın Boston merkezinden gelen ilk kaçırılma ihbarını alan askeri personeldi. Kimlik tespit masasında görev yapan Çavuş Stacia Rountree ile birlikte ikisinin de sonradan aktardığı şey aynı: Gelen haberin tatbikatın parçası mı yoksa gerçek mi olduğu ilk dakikalarda netleşmedi. NEADS’in ses kayıtlarında bir görevlinin “Bu gerçek mi, tatbikat mı?” diye sorduğu, karşı tarafın “Bu tatbikat değil, simülasyon değil” yanıtını verdiği duyuluyor.

NORAD Komutanı General Ralph Eberhart, Komisyon’a verdiği ifadede tatbikattan gerçek moda geçişin yaklaşık 30 saniye sürdüğünü söyledi. Komisyon, tatbikatın müdahaleyi geciktirdiğine dair bir bulguya ulaşmadı; aksine, tatbikat nedeniyle o sabah komuta merkezlerinde normalden fazla personelin görevde olmasının ilk tepkiyi hızlandırdığını not etti. Tatbikatın iletişimi kasıtlı olarak kilitlemek için tasarlandığı iddiası, ne Komisyon kayıtlarında ne de sonradan yayımlanan NEADS ses kayıtlarında destek buluyor.

28 sayfa ve Operation Encore

Suudi Arabistan bağlantısı tartışması, Kongre’nin 2002 tarihli ortak soruşturma raporunda gizli tutulan ve Temmuz 2016’da açıklanan “28 sayfa” ile kamuoyunun gündemine girdi. FBI’ın yıllar boyunca sürdürdüğü Operation Encore soruşturmasına ait belgelerin 2021’den itibaren kısmen gizliliğinin kaldırılmasıyla tablo derinleşti. Belgeler, bazı hava korsanlarının ABD’ye geldikten sonra Suudi bağlantılı kişilerden barınma, para ve lojistik destek aldığını; bu kişilerden bazılarının Suudi hükümetiyle ilişkili olduğunu gösteriyor.

Bu noktada bireysel bağlantı ile devlet politikası arasındaki fark önem taşıyor. Belgeler bazı Suudi vatandaşlarının ve dini çevrelerin rolünün araştırıldığını ortaya koyuyor; Suudi devletinin saldırıyı planladığı ya da yönettiği sonucuna varmıyor. Belgelerin yıllarca kilit altında kalması kuşkuyu haklı olarak büyüttü. Yine de bir dosyanın geç açıklanması, içindeki her iddianın doğru olduğu anlamına gelmez. Saldırı kurbanlarının aileleri tarafından Suudi Arabistan’a karşı açılan dava New York federal mahkemesinde hâlâ sürüyor.

Sağlık bilançosu

Saldırının bedeli o günle sınırlı kalmadı. Çöküşün ardından aylarca havada asılı kalan toz; beton, cam lifi, asbest ve ağır metaller içeriyordu. Federal WTC Sağlık Programı’na kayıtlı kişi sayısı bugün 140 bine yaklaşıyor. Programın son verilerine göre bunların on binlercesi 11 Eylül’le bağlantılı kanser tanısı almış durumda; solunum ve sindirim sistemi hastalıkları ile travma sonrası stres bozukluğu da yaygın.

Bu rakamları “saldırıda ölenlerden daha fazla insan sonradan öldü” cümlesine dönüştürmek yaygın bir eğilim, ancak yöntem açısından sorunlu. Hastalıkların ortaya çıkış süreleri, programın kayıt kapsamı ve ölüm nedeni sınıflandırması birbirinden çok farklı; doğrudan kıyaslama yapmaya elverişli değil. Daha sağlam ifade şu: Maruziyet, on binlerce kişi için yıllarca süren hastalıklara yol açtı ve müdahale eden personelin sağlık takibi bugün de devam eden bir mesele. Çevre Koruma Ajansı’nın (EPA) saldırıdan günler sonra “hava soluması güvenli” açıklaması yapması, 2003’te kurumun kendi denetim birimi tarafından “yeterli veriye dayanmadığı” gerekçesiyle eleştirildi. Bilinenle söylenen arasındaki bu makas, hem etik hem hukuki sonuçlar doğurdu ve davalara konu oldu.

Komplo Teorileri

Kontrollü yıkım

İddianın dayanağı genellikle çöküş görüntüleri, patlama sesi olarak yorumlanan tanık ifadeleri ve enkazdaki bazı metal parçalar. NIST’in yanıtı, uçak çarpması, yalıtım kaybı ve yangının oluşturduğu hasar zincirinin çöküşü açıklamaya yettiği yönünde. Bir binanın düşey çökmesi tek başına bir şey kanıtlamaz. Kontrollü yıkım iddiasının ayakta kalması için patlayıcıların yerleştirilmesine, patlama izlerine, ses kayıtlarına ve hazırlık aşamasına ilişkin birbirini destekleyen kanıtların bir araya gelmesi gerekir. Bir video karesinin yorumu bunu karşılamıyor.

Nano-termit

İddia, 2009’da Open Chemical Physics Journal’da yayımlanan bir makaleye dayanıyor. Makale örneklerin toplanma zinciri, kontrol grubu eksikliği ve analiz yöntemi konusunda ciddi eleştiriler aldı; derginin baş editörü yayının kendisine danışılmadan yapıldığını söyleyerek istifa etti. Bir numunede belirli kimyasalların bulunması ile o kimyasalların binayı yıktığı iddiası ayrı şeyler. Birincisi doğru kabul edilse bile ikincisi için bağımsız kanıt gerekir. NIST’in enkazda bu tür bir test yapmamış olması, iddia sahiplerinin en sık başvurduğu boşluk.

Pentagon’a füze çarptığı iddiası

Olay yerinden toplanan uçak parçaları, kurbanların DNA ile kimliklendirilmesi, uçuş veri kayıt cihazı, radar kayıtları ve yüzlerce görgü tanığı aynı sonuca işaret ediyor: Binaya çarpan Uçuş 77’ydi.

Borsa hareketleri

Saldırıdan önceki günlerde American ve United Airlines hisselerine bağlı put opsiyonlarında olağandışı hacim görüldü. SEC, FBI ve 11 Eylül Komisyonu bu işlemleri inceledi. United opsiyonlarındaki alımların yüzde 95’i, El Kaide ile hiçbir bağı olmayan ABD merkezli bir kurumsal yatırımcı tarafından yapılmıştı ve bir yatırım stratejisinin parçasıydı. American Airlines’a ilişkin alımların büyük kısmı ise şirketle ilgili olumsuz bir analist raporunun ardından gelmişti. Olağandışı hacim tek başına içeriden bilgi kanıtı değil; kimin işlem yaptığı, geçmiş portföy davranışı ve karşı taraf birlikte incelenmesi gereken unsurlar.

Soruların kaynağı

11 Eylül etrafındaki komplo teorilerini yalnızca akıl dışı bir merak olarak görmek yetersiz kalır. Kurumların ilk açıklamaları her zaman tutarlı değildi. Bazı belgeler yıllarca gizli kaldı. Irak Savaşı’nın kitle imha silahı gerekçesi çöktüğünde, kamuoyunun resmi açıklamalara güveni zaten sarsılmıştı. Bunlar teorileri doğru kılmıyor, ama neden bu kadar geniş bir kitleye ulaştığını açıklıyor.

Asıl sorun, kanıtlanmış bir ihmalden kanıtlanmamış bir sonuca sıçramak. CIA ile FBI arasındaki koordinasyon eksikliği belgelenmiş bir gerçek; ama tek başına saldırının ABD hükümetince planlandığını göstermiyor. Suudi bağlantılı bazı kişilerin hava korsanlarıyla temas kurması belgelenmiş bir gerçek; ama Suudi devletinin saldırıyı yönettiği sonucuna götürmüyor. İkisi arasındaki mesafeyi kapatmak için her defasında ayrı ve bağımsız kanıt gerekir.

Yirmi beş yıl sonra ortada duran tablo, tek bir kusursuz komplodan çok daha dağınık ve çok daha insani: El Kaide’nin planladığı bir saldırı, bunu önleyemeyen bir istihbarat sistemi ve sonrasında yıllarca süren, hâlâ da süren hava kalitesi, sağlık ve şeffaflık soruları. Bu soruları ciddiye almak her iddiayı doğru saymak anlamına gelmiyor. Resmi rapora güvenmek de her eleştiriyi susturmayı gerektirmiyor. Geriye kalan tek güvenilir ölçüt, her iddiayı kendi kanıt ağırlığına göre tartmak.

Kaynakça

1. National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States. The 9/11 Commission Report. Washington, DC: GPO, 2004. — Saldırı kronolojisi ve çarpma saatleri (1. Bölüm), Uçuş 93 yolcularının telefon görüşmeleri, CIA–FBI koordinasyon eksikliği (8. ve 11. Bölüm), NORAD tatbikatının müdahaleyi geciktirmediği değerlendirmesi, put opsiyonu incelemesi (5. Bölüm, 130. dipnot). https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf
2. National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States. Twelfth Public Hearing, 17 Haziran 2004. — General Ralph Eberhart’ın tatbikattan gerçek moda geçişin “yaklaşık 30 saniye” sürdüğüne ilişkin ifadesi. https://www.9-11commission.gov/archive/hearing12/9-11Commission_Hearing_2004-06-17.htm
3. National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States. Monograph on Terrorist Financing: Staff Report to the Commission. 2004. — El Kaide’nin finansmanı; Suudi devletinin kurumsal olarak saldırıyı finanse ettiğine dair kanıt bulunmadığı değerlendirmesi. https://www.9-11commission.gov/staff_statements/911_TerrFin_Monograph.pdf
4. Federal Bureau of Investigation. “FBI Announces List of 19 Hijackers.” Basın açıklaması, 14 Eylül 2001. — 19 hava korsanının resmî listesi ve El Kaide bağlantısı. https://archives.fbi.gov/archives/news/pressrel/press-releases/fbi-announces-list-of-19-hijackers
5. National Institute of Standards and Technology. Final Report on the Collapse of the World Trade Center Towers. NIST NCSTAR 1, Eylül 2005. — İkiz Kuleler’in çöküş mekanizması, yalıtım kaybı, çeliğin ısıyla dayanım yitirmesi, soruşturmanın kapsamı ve görüşme sayıları. https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/Legacy/NCSTAR/ncstar1.pdf
6. National Institute of Standards and Technology. “FAQs: NIST WTC Towers Investigation.” — Çeliğin erime sıcaklığı, yangın sıcaklıkları, patlayıcı ve termit testi yapılmamasının gerekçesi. https://www.nist.gov/world-trade-center-investigation/study-faqs/wtc-towers-investigation
7. National Institute of Standards and Technology. Final Report on the Collapse of World Trade Center Building 7. NIST NCSTAR 1A, Kasım 2008. — 13. kattaki A2001 kirişi, 79–81 numaralı kolonların göçmesi, doğu penthouse’un çöküşü, sprinkler sisteminin devre dışı kalması, yedi saatlik yangın süresi. https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/Legacy/NCSTAR/ncstar1a.pdf
8. National Institute of Standards and Technology. “FAQs: NIST WTC 7 Investigation.” — Kontrollü yıkım iddialarına NIST’in yanıtları, penthouse çöküşünün yorumu, “kendi ayak izine inme” tartışması. https://www.nist.gov/world-trade-center-investigation/study-faqs/wtc-7-investigation
9. National Institute of Standards and Technology. FOIA Talebi No. 09-49’a yanıt, 9 Temmuz 2009. — Çöküş modeli girdi ve çıktı dosyalarının “kamu güvenliğini tehlikeye atabileceği” gerekçesiyle kamuya açılmaması. NIST WTC koleksiyonu, FOIA yanıtları bölümü. https://www.nist.gov/world-trade-center-investigation
10. National Institute of Standards and Technology. Errata for NIST NCSTAR 1A, 1-9 ve 1-9A. Haziran 2012. — 79 numaralı kolondaki kiriş mesnet genişliğinin 11 inçten 12 inçe düzeltilmesi; sonuçların değişmediği açıklaması. NCSTAR 1A sayfasına bağlı errata belgesi.
11. Hulsey, J. L.; Quan, Z.; Xiao, F. A Structural Reevaluation of the Collapse of World Trade Center 7. University of Alaska Fairbanks, Mart 2020. — Yangının çöküşü açıklamadığı sonucuna varan, Architects & Engineers for 9/11 Truth tarafından finanse edilen ve hakemli dergide yayımlanmamış çalışma. https://ine.uaf.edu/wtc7
12. Bronner, Michael. “9/11 Live: The NORAD Tapes.” Vanity Fair, Ağustos 2006. — NEADS ses kayıtları; Jeremy Powell ve Stacia Rountree’nin rolleri, saat 08.37’deki ilk ihbar, “Bu tatbikat değil, simülasyon değil” diyaloğu. https://www.vanityfair.com/news/2006/08/norad200608
13. U.S. Senate Select Committee on Intelligence & House Permanent Select Committee on Intelligence. Joint Inquiry into Intelligence Community Activities Before and After the Terrorist Attacks of September 11, 2001. Aralık 2002; 4. Bölüm (“28 sayfa”) gizliliği 15 Temmuz 2016’da kaldırıldı. — Bazı hava korsanlarının Suudi bağlantılı kişilerden aldığı desteğe ilişkin bulgular. https://intelligence.house.gov/uploadedfiles/declasspart4.pdf
14. Federal Bureau of Investigation. 9/11 Attacks Investigation and Related Materials. FBI Vault, 2021–2022. — Başkanlık Emri 14040 (3 Eylül 2021) kapsamında gizliliği kaldırılan Operation Encore belgeleri; hava korsanlarına barınma, para ve lojistik destek sağlayan Suudi bağlantılı kişilere ilişkin bulgular. https://vault.fbi.gov/9-11-attacks-investigation-and-related-materials
15. U.S. District Court, Southern District of New York. In re Terrorist Attacks on September 11, 2001, No. 03-MDL-1570. — Kurban ailelerinin Suudi Arabistan Krallığı aleyhine açtığı ve hâlâ süren dava.
    
16. World Trade Center Health Program (CDC/NIOSH). “Program Statistics.” — Kayıtlı üye sayısı, sertifikalı kanser vakaları, solunum ve sindirim sistemi hastalıkları ile TSSB verileri. https://www.cdc.gov/wtc/ataglance.html
    
17. U.S. Environmental Protection Agency, Office of Inspector General. EPA’s Response to the World Trade Center Collapse. Rapor No. 2003-P-00012, 21 Ağustos 2003. — EPA’nın “hava soluması güvenli” açıklamasının yeterli veriye dayanmadığı yönündeki iç denetim bulgusu. https://www.epa.gov/office-inspector-general
    
18. American Society of Civil Engineers. The Pentagon Building Performance Report. Reston, VA: ASCE, Ocak 2003. — Uçuş 77’nin çarpma hasarına ilişkin yapısal inceleme; olay yeri kalıntıları ve hasar deseninin uçakla uyumu. https://ascelibrary.org/doi/book/10.1061/9780784406380
    
19. Harrit, N. H. ve diğ. “Active Thermitic Material Discovered in Dust from the 9/11 World Trade Center Catastrophe.” Open Chemical Physics Journal 2 (2009): 7–31. — Nano-termit iddiasının dayandığı makale; baş editör Marie-Paule Pileni’nin yayının kendisine danışılmadan yapıldığı gerekçesiyle istifası, makalenin yöntem eleştirileriyle birlikte metinde ele alınmıştır.
    
    Not: 1, 2 ve 3 numaralı kaynaklar aynı kurumun farklı belgeleridir; 5–10 numaralı kaynaklar NIST’in WTC soruşturma koleksiyonu altında tek adresten erişilebilir (https://www.nist.gov/world-trade-center-investigation). 11 ve 19 numaralı kaynaklar resmî soruşturma belgesi değildir; yazıda eleştirilen iddiaların birincil kaynağı olarak, 12 numaralı kaynak ise gazetecilik ürünü olarak listelenmiştir. 2026 yılında yayımlanan bazı arşivler incelenmeye devam ettiğinden, ilgili bölümdeki bilgiler yeni belgeler ortaya çıktıkça güncellenebilir.

Yorumlar

yorumlar