Teknolojinin Toplumsal Mirası

Kayıhan Badalıoğlu 1 saat önce Ekonomi Dünyası Yorum Yap 43 Görüntüleme

Teknolojideki her büyük sıçrama, insanlığın kendi yarattığı araçlar karşısındaki yerini sorgulamasına neden olmuştur. Buharlı makinelerden montaj hatlarına, bilgisayarlardan günümüzün yapay zekasına kadar her yenilik, ilerlemenin getirdiği faydaların yanı sıra köklü bir endişeyi de beraberinde getirmiştir: Makineler bir gün insanların işini tamamen elinden alacak mı?

Bu endişenin merkezinde “teknolojik işsizlik” kavramı yer alır. En basit tanımıyla teknolojik işsizlik, emek tasarrufu sağlayan makinelerin veya daha verimli süreçlerin (otomasyon) devreye girmesiyle insan emeğine duyulan ihtiyacın azalması sonucu ortaya çıkan iş kayıplarıdır. Bu, mekanik kas gücünün yerini alan makinelerden, günümüzde mekanik zihin gücünün yerini alan yazılımlara kadar geniş bir yelpazeyi kapsar. Bu terimi 1930’larda popülerleştiren ünlü iktisatçı John Maynard Keynes, durumu “geçici bir uyumsuzluk evresi” olarak nitelendirmişti. Keynes’in bu ifadesi, tarih boyunca teknoloji tartışmalarına hakim olan temel bir iyimser bakış açısını temsil eder: Teknoloji kısa vadede bazı işleri yok etse de uzun vadede toplumun refahını artırarak yeni iş alanları yaratacaktır.

Bu yazı, Sanayi Devrimi’nden günümüzün yapay zeka çağına kadar bu endişenin tarihsel seyrini incelemeyi, temel argümanları ve karşı argümanları ortaya koyarak günümüzdeki tartışmaları anlamlandırmayı amaçlamaktadır. Bu endişenin kökenlerini ve ondan alınacak tarihsel dersleri tam olarak kavrayabilmek için ise, her şeyin başladığı yere, 18. yüzyıl İngiltere’sine ve dokuma makinelerine karşı verilen o ilk büyük mücadeleye dönmeliyiz.

Sanayi Devrimi ve Ludditlerin Başkaldırısı

Teknolojiye karşı verilen ilk organize toplumsal tepki, adını tarihe “Ludditler” olarak yazdıran İngiliz dokumacılardan gelmiştir. Bu hareket, teknolojik değişimin toplumsal ve ekonomik sonuçlarına dair endişelerin ilk somut ifadesidir.

Ludditler Kimdi?

Ludditler, 19. yüzyılın başlarında İngiltere’de faaliyet gösteren, el tezgahlarında çalışan zanaatkar dokumacılardı. Mekanik dokuma tezgahlarının yaygınlaşmasıyla birlikte mesleklerinin ve geçim kaynaklarının tehlikeye girdiğini gören bu zanaatkarlar, fabrikalara saldırarak makineleri kırmaya dayalı bir protesto hareketi başlattılar. Hareket, ismini 1779 yılında bir dokuma makinesini kırdığı söylenen efsanevi figür Ned Ludd‘dan almıştır. Ludditlerin temel endişesi, salt ekonomik bir kaygıdan ibaret değildi; bu, aynı zamanda zanaatkar kimliğinin, usta-çırak ilişkisine dayalı toplumsal bağların ve otonom bir üretici olmaktan çıkıp fabrikaya bağımlı bir işçiye dönüşmenin getirdiği statü kaybına karşı bir direnişti. Onlar, sadece makinelerin değil, bu makinelerin temsil ettiği yeni toplumsal düzenin ve yaşam biçiminin kendi varoluşlarını yok etmesine karşı çıkıyorlardı.

Karşı Argüman: “Luddit Yanılgısı”

Ludditlerin eylemleri, zamanla iktisat literatüründe “Luddit Yanılgısı” (Luddite fallacy) olarak adlandırılan bir kavramın doğmasına yol açtı. Bu argümanın temel tezi şudur: Teknolojik ilerleme, uzun vadede istihdam seviyeleri üzerinde kalıcı bir olumsuz etki bırakmaz. Çünkü teknoloji, yok ettiği işlerden daha fazlasını yaratarak ve genel refahı artırarak yeni ekonomik talep ve fırsatlar doğurur.

Sanayi Devrimi’nin kendisi, bu yanılgının en büyük kanıtı olarak sunulmuştur. Mekanikleşme, kısa vadede zanaatkarların işsiz kalmasına neden olsa da uzun vadede fabrika üretimi, demir yolları ve yeni hizmet sektörleriyle birlikte daha önce var olmayan milyonlarca yeni iş alanı yarattı ve genel yaşam standartlarını yükseltti. Bu argüman, yaklaşık iki yüzyıl boyunca ekonomistlerin ve politika yapıcıların teknolojik endişeleri “kısa görüşlülük” olarak bir kenara itmek için kullandığı güçlü bir ideolojik araca dönüştü. Ludditlerin endişeleri tarihin tozlu sayfalarında kalmış gibi görünse de, 20. yüzyılda otomasyonun yükselişi bu tartışmaları farklı bir düzlemde yeniden canlandıracaktı.

Endüstriyel Devrimlerin Evrimi ve Etkileri

Teknolojik değişim, tek bir olay değil, birbirini takip eden devrimci dalgalar halinde ilerleyen tarihsel bir süreçtir. Her devrim, sadece üretim biçimlerini değil, aynı zamanda aile yapısını, kentleşme dinamiklerini ve toplumsal hiyerarşileri de kökten değiştirmiştir.

Aşağıdaki tablo, Sanayi Devrimi’nden günümüze bu dört büyük aşamayı özetlemektedir:

Devrim	Tarih Aralığı	Temel Teknoloji	Önemli Etkisi
Birinci Sanayi Devrimi	1760’lar – 1840	Buhar makinesi, demir yolları	Fabrika üretiminin ve şehirleşmenin başlangıcı.
İkinci Sanayi Devrimi	19. Yüzyıl Sonu – 20. Yüzyıl Başı	Elektrik, montaj hatları	Seri üretimin ve kitlesel tüketimin yaygınlaşması.
Üçüncü Sanayi Devrimi	1960’lar	Bilgisayarlar, internet (başlangıcı)	Dijitalleşme ve otomasyonun temellerinin atılması.
Dördüncü Sanayi Devrimi (Endüstri 4.0)	2011 – Günümüz	Yapay zeka, nesnelerin interneti, nanoteknoloji	Üretim süreçlerinin akıllı ve kendi kendini yönetebilir hale gelmesi.

İkinci Sanayi Devrimi’nin ruhunu, bir yazarın Henry Ford‘un otobiyografisine atıfta bulunarak aktardığı şu gözlem mükemmel bir şekilde yansıtır: Ford’un, şirketinin teknolojiyi fiziksel emeğin yerine koyma konusundaki ustalığıyla övündüğü belirtilir. Bu ifade, teknolojinin kas gücünü ortadan kaldırma ve verimliliği artırma potansiyeline duyulan sarsılmaz inancı gösterir. Bu ilk üç sanayi devriminin yarattığı muazzam refah ve yeni istihdam alanları, “Luddit Yanılgısı” argümanını besleyen temel tarihsel kanıtları oluşturdu. Ancak geçmiş devrimler kas gücünün yerini alırken, Dördüncü Sanayi Devrimi, zihin gücünü hedef alarak bu köklü iyimserliği sorgulattı ve endişeleri yeniden, daha derin bir şekilde alevlendirdi.

Dijital Çağ ve Endüstri 4.0

21. yüzyıla gelindiğinde, “Luddit Yanılgısı” argümanına dayanan iyimserlik, özellikle yapay zekanın yükselişiyle birlikte ciddi şekilde sarsılmaya başladı. Teknolojik işsizlik tartışması, yeniden ekonomi ve siyasetin merkezine oturdu.

Uzman Görüşlerindeki Dönüşüm

20. yüzyıl boyunca ekonomistlerin büyük çoğunluğu teknolojinin uzun vadede işsizliğe yol açmayacağı konusunda hemfikirdi. Ancak 2010’lu yıllardan itibaren bu konsensüs bozuldu.

• Eski ABD Hazine Bakanı ve Harvard Üniversitesi Ekonomi Profesörü Lawrence Summers, 2014 yılında artık otomasyonun her zaman yeni işler yaratacağına inanmadığını belirterek, “Bu, varsayımsal bir gelecek olasılığı değil. Bu, tam şu anda önümüzde ortaya çıkan bir şey,” demiştir.

• Yine 2014 Davos toplantısının ana teması, teknoloji ve istihdam arasındaki ilişkiydi. Toplantıda yapılan bir ankete katılanların %80’i, teknolojinin işsiz büyümeye (jobless growth) yol açtığını düşündüklerini ifade etti. Bu, endişenin sadece akademisyenler arasında değil, küresel iş ve siyaset elitleri arasında da ne kadar yaygın olduğunu göstermektedir.

Yapay Zeka: “Bu Kez Farklı Mı?” Tartışması

Günümüzdeki tartışmaları önceki dönemlerden ayıran temel faktör, yapay zekadır (AI). Önceki teknolojik dalgalar, ağırlıklı olarak fiziksel ve rutin görevleri hedef alıyordu. Ancak yapay zeka, daha önce sadece insanlara özgü olduğu düşünülen bilişsel ve rutin olmayan görevleri de yerine getirme potansiyeline sahiptir. Bu durum, “Luddit yanılgısı” argümanının temelindeki telafi mekanizmasını sarsmaktadır. Geçmişteki argüman, yerinden edilen bir tarım işçisinin fabrika işçisi olabileceğiydi. Yeni korku ise, yerinden edilen bir bilgi işçisi için bariz bir sonraki adımın olmamasıdır, çünkü makine, daha karmaşık yeni bilişsel görevleri de yerine getirebilmektedir. Bu konudaki iki temel görüş şu şekildedir:

1. Radikal Değişim Beklentisi:

◦ Yapay zeka alanının öncülerinden Geoffrey Hinton ve bilgisayar bilimci Stuart J. Russell gibi uzmanlar, gelişmiş yapay zekanın uzun vadede mevcut işlerin neredeyse tamamını ortadan kaldıracağını savunmaktadır. Bu görüşe göre, toplumların bu yeni duruma adapte olabilmesi için Evrensel Temel Gelir (Universal Basic Income) gibi radikal politika değişikliklerine ihtiyaç duyulacaktır.

2. Dengeli Dönüşüm Beklentisi:

◦ Ekonomist Daron Acemoğlu ve Dünya Bankası gibi kurumlar ise daha iyimser bir tablo çizmektedir. Bu görüşe göre, teknoloji işçileri yerinden etse de dengede daha fazla yeni endüstri ve iş yaratacaktır. İnsanlar, yapay zekayı tamamlayıcı rollerde veya yapay zekanın üstlenemeyeceği görevlerde çalışmaya devam edecektir.

Peki, bu teorik tartışmalar ve endişeler, gerçek dünyadaki verilerle ne kadar örtüşüyor?

Günümüz Tartışmaları

Teknolojinin istihdama etkisi konusundaki teorik tartışmalar devam ederken, ampirik çalışmalar henüz net ve tek bir yöne işaret eden bir sonuç ortaya koyamamıştır. Aksine, mevcut veriler çelişkili bir tablo sunmaktadır.

• Bazı Çalışmalar Olumsuz Etki Göstermiyor:

◦ 2015 yılında 17 ülkede yapılan ve 1993-2007 arasını kapsayan bir araştırma, endüstriyel robotların genel istihdamda bir azalmaya neden olmadığını, hatta ücretlerde hafif bir artışa yol açtığını bulmuştur.

• Görevlerin Otomasyonu, İşlerin Değil:

◦ McKinsey’in 2015 tarihli bir çalışması, bilgisayarlaşmanın çoğu durumda çalışanları tamamen işten çıkarmak yerine, yaptıkları işlerin bazı kısımlarını otomatikleştirdiğini ortaya koymuştur. Bu, işlerin yok olmasından ziyade dönüşüm geçirdiği anlamına gelmektedir.

• Sektörel Kaymalar:

◦ Almanya’da 2017’de yapılan bir araştırma, sanayi sektöründe otomasyon nedeniyle yaşanan iş kayıplarının, hizmet sektöründe yaratılan yeni işlerle dengelendiğini göstermiştir. Bu bulgu, ekonominin yeni koşullara adapte olarak iş gücünü farklı sektörlere kaydırdığını düşündürmektedir.

Bu belirsizlik, teknolojiye yönelik eleştirel bakış açılarını da güçlendirmektedir. Teknolojiye karşı radikal duruşuyla bilinen Theodore Kaczynski’nin şu sözleri, teknolojiye dair körü körüne bir iyimserliğe karşı bir uyarı niteliğindedir:

Teknoloji severler, “bilim hepsini halledecek! Kıtlığı yenecek, psikolojik sorunları ortadan kaldıracağız, herkesi mutlu ve sağlıklı yapacağız!” Tabii, ne demezsiniz. Bunu iki yüz sene önce de söylüyorlardı. Endüstri Devrimi güya fakirliği yok edecek, herkesi mutlu edecekti vb. Sonuç, gerçekte çok farklı oldu. Teknoloji severler, toplumsal sorunları anlamada umutsuzca saflar…

Bu belirsizlik ortamında, toplumlar teknolojik değişimin getirdiği zorluklarla başa çıkmak ve faydalarını adil bir şekilde dağıtmak için hangi çözüm yollarını tartışıyor?

Tarihsel döngü kendini tekrar ediyor gibi görünmektedir: Her büyük teknolojik yenilik dalgası, beraberinde bir endişe ve işsizlik korkusu getirmiş, ancak toplumlar zamanla bu değişimlere adapte olarak yeni denge noktaları bulmuştur. Ludditlerin korkularının uzun vadede yersiz çıkması, “Luddit Yanılgısı” argümanının temelini oluşturmuş ve bu iyimser bakış açısı 20. yüzyıl boyunca egemenliğini sürdürmüştür.

Ancak günümüzdeki durumun geçmişten farklı olabileceğine dair güçlü bir argüman bulunmaktadır: Yapay zeka, sadece kas gücünü ve rutin zihinsel görevleri değil, aynı zamanda yaratıcılık, problem çözme ve empati gibi bilişsel yetenekleri de taklit etme potansiyeline sahiptir. Bu durum, “Bu kez farklı” diyenlerin endişelerini haklı çıkarabilir.

Bu karmaşık tablo karşısında, tartışmalar artık sadece sorunu tespit etmeye değil, aynı zamanda potansiyel çözümler üretmeye odaklanmaktadır. Öne çıkan bazı çözüm önerileri şunlardır:

• Evrensel Temel Gelir (UBI): Otomasyon nedeniyle işini kaybeden vatandaşlara düzenli ve koşulsuz bir gelir sağlanması.

• Eğitimin Yeniden Yapılandırılması: Eğitim sistemlerinin, eleştirel düşünme, yaratıcılık ve yaşam boyu öğrenme gibi otomasyonun yerini alamayacağı becerilere odaklanacak şekilde dönüştürülmesi.

• Çalışma Saatlerinin Kısaltılması: Teknolojinin getirdiği verimlilik artışının, daha az çalışarak aynı veya daha fazla üretimi sağlamak için kullanılması ve mevcut işlerin daha fazla kişi arasında paylaştırılması.

Sonuç olarak, teknolojinin geleceği önceden yazılmış bir senaryo değildir. İnsanlığın bu güçlü araçları nasıl kullanacağı, faydalarını nasıl dağıtacağı ve olumsuz etkilerini nasıl yöneteceği, toplumların alacağı siyasi, ekonomik ve sosyal kararlarla şekillenecektir. Sosyolog Ulrich Beck‘in de belirttiği gibi, modern toplumda “çalışma” kavramı ekonomi, hukuk ve siyasetin merkezinde yer almaktadır. Dolayısıyla, işin geleceğine dair yaşanacak bu dönüşüm sadece ekonomik bir mesele değil, aynı zamanda kimliğimizi, amacımızı ve toplumsal yapımızı derinden etkileyecek felsefi bir meydan okumadır.

Kaynakça

Summers, L. (2025). Technological Disruption in the Labor Market. Harvard University.
Autor, D. & Summers, L. (2025). Brookings Papers on Economic Activity.
Amazon CEO’su Andy Jassy, DW Türkçe Raporu (2024).
McKinsey Küresel Enstitüsü (2015). İşgücü Piyasasında Otomasyonun Etkileri.